ASAL-USUL BATAK (TOBA)
Oleh : Dr. Parakitri Tahi Simbolon
Anggo na gumolap di sejarah ni Batak (Toba) ima asal-mula ni halak Batak maringan di Tano Batak. Anggo mangihuthon pamaresoon ni angka sarjana, Batak Toba do didok songon bona parserahan ni sude Batak naasing (Angkola-Mandailing, Pardembanan, Pakpak, Simalungun, Karo). Lan na asing na taboto taringot asal-mula ni Batak, songon huta Sianjur Mulamula dohot Si Raja Batak, holan sian turi-turian (mitos) dohot tarombo (silsilah) nama. Turiturian mandok, Si Raja Batak jalo do ditompa Mulajadi Nabolon marhite Si Boru Deak Parujar di Sianjur Mulamula. Dua anakna, Guru Tatea Bulan dohot Raja Isumbaon, ima ompu ni na dua marga bolon di halak Batak, Lontung dohot Sumba. Dung pe sian nasida nadua asa adong tarombo sahat tu hita saonari. Marhite tarombo i diado, tar hira 20 sundut ma (20 x 25 taon = 500 taon) sian ompu na dua i tu hita on. Jadi, aut sura sintong tarombo i, tar hira taon 1500-an ma halak Batak mulai mian di Sianjur Mulamula.
Bahat do anggo pandohan ni angka sarjana taringot asal-mula ni halak
Batak, na asing sian pandohan ni turi-turian dohot tarombo. Pandapot na
tarsar baritana ima sian Robert von Heine-Geldern (“Prehistoric Research
in the Netherlands Indies” na di baritahon di bagasan Science and
Scientists in the Netherlands Indies, 1945; hlm. 147ff). Heine-Geldern
mandok, dohot piga-piga galumbang parranto, ia halak Batak marmula sian
Yunan, Cina Selatan, dohot Vietnam Utara do, tar hira taon 800 SM.
Saleleng i sahat tu taon 1500, halak Batak ninna manjalo pengaruh sian
kebudayaan Hindu-Budha, molo so jalo sian India, ba sian Jawa marhite
Minangkabau.
Aut sugari pe sintong pandapot ni angka sarjana on, tar hira so sungkup
do gogo ni hatorangan on laho maningkori aek na litok tu julu. Ai so
tangkas taboto tar songon dia nasida sahat tu Tano Batak si saonari,
jala ala ni aha nasida buhar sian inganan nasida na parjolo i. Alai,
haru pe songon i, mansai gomos do halak Batak maniop hatorangan na
songon on, jala boi dohonon gabe ndang adong be hagiot mangalului
hatarongan na imbaru taringot tu asal-mula i.
Sasintongna, hatorangan na imbaru na tolap mangurupi hita nunga leleng
adong, ima di taon 1944, tingki terbit catatan pardalanan ni Tomé Pires
na nisunting ni Armando Cortesao, The Suma Oriental of Tomé Pires: An
Accounts of the East, from the Red Sea to Japan, written in Malacca and
India in 1512-1515. Tomé Pires ima sahalak apoteker bangso Portugis na
gabe Kepala Gudang Rempah-rempah Portugis di Malaka. Habis i gabe duta
besar ma ibana di Cina. Ratusan taon catatan na i holip di perpustaan
Prancis, jala tarjaha Armando Cortesao ma i di taon 1937. Dung pe terbit
catatan on taon 1944 asa torang saotik tar beha rumang ni Nusantara,
tarmasuk Sumatra di parmulaan ni Abad XVI.
Barita ni Tomé Pires mamungka sian Kalimantan (Borneo), Sumatra, Jawa,
Nusa Tenggara, Banda, Seram, Ambon, Maluku, dohot pulo-pulo Karimun.
Didok ibana, Pulo Sumatra (Camotora) bidang jala maduma. Parjolo ma
dibaritahon ibana pulo Weh, naginoarna pulo-pulo Gomez (Gamispola). Sian
pulo di ujung ni Aceh i, torus ma ibana mangoris-oris Selat Malaka,
mangaliati Sumatra uju pastima tu Pansur (Pamchur) jonokhon tu Barus,
jala sian i mulak muse tu Gamispola. Asing sian Gamispola dohot
pulo-pulo na humaliangna, Tomé Pires mamilangi adong 19 harajaon (reino)
dohot 11 negeri manang luat (terra) di pulo Sumatra uju i. Asing sian
Gamispola dipajojor ibana ma rumang ni Harajon Aceh (Achei) dohot Biar
Lambry, Pedir, Pirada, Pasai (Paçee), Batak (Bata), Aru, Arcat, Rupat,
Siak (Ciac), Kampar (Campar), Tongkal (Tuncall), Indragiri (Amdargery),
Capocam, Trimtall [Tongkal?], Jambi, Palembang (Palimbao), Negeri
Sekampung (Çaçanpom), Negeri Tulang Bawang (Tulimbavam), Negeri Andalas
(Andallos), Negeri Pariaman (Pirjaman), Negeri Tiku (Tiquo), Negeri
Panchur, Negeri Barus (Baruez), Negeri Singkel (Chinqele), Negeri
Meulaboh (Mancopa), Negeri Daya, Negeri Pirim [Pedir?], jala mulak muse
tu Gamispola. Didok taringot rumang ni adaran sian Siak tu Jambi, sian
Pariaman tu Panchur di topi pastima ni Sumatra, saluhutna i ninna
tarmasuk tu Negeri Minangkabau (Menamcabo), na tolu rajana. Raja na
tolu i didok maringan dao tar tu tonga ni luat i (pedalaman).
Pires mandok bahat mas di Pulo Sumatra, dung i dua massam gota ni hau,
na boi dipangan ninna jala margoar camphor, adong muse lada, sutra,
haminjon, damar, situak ni loba, miak tano (pitch), balerang, hapas,
hotang. Bahat muse do ninna eme, juhut, dengke (peda). Adong muse ninna
marmassam miak, tuak (wine), tarmasuk ma i tampoy, na horis tu anggur
Eropa. Marragam boras ni hau, songon durian, na tungmansai tabo ninna
Pires. [Lapatanna, tung mansai maduma do angka luat i di tingki i].
Bahatan do ninna angka luat i nunga marugamo Islam (Moor), holan otik
nama na martahan marugamo “si pele begu” (heathen). Di topi pasir uju
purba ni Sumatra, sian Selat Malaka sahat tu Palembang, saluhut raja
disi nunga marugamo Islam ninna, alai dung sae Palembang sahat tu
Gamispola tong dope “si pele begu” ninna, songon angka raja na dingkan
bagasan (pedalaman). Pires mandok jotjot do ibana mambege barita
taringot hasomalan mangallang jolma di negeri “si pele begu” i, ima molo
tartangkup musu nasida.
Aceh didok songon harajaon na parjolo dipareso Pires di sandok Selat
Malaka bagian Sumatra. Dungi pe asa luat Lambry. Tar jurjur tu bagasan
ima harajaon Biar, jadi di holang-holang ni Aceh dohot Pedir. Luhut
angka luat naginoaran tongkin on tunduk ma i ninna tu Harajaon Aceh.
Raja Aceh nunga maragamo Islam, jala tarbarita songon raja na tangkang
manjuara di negeri na humaliang. Bangso Portugis manuhas, sipata raja
Aceh olo dope ninna margapgap di laut (bajak laut). Sahali margapgap
naung otik ma ninna molo marudur 30-40 “lancar” manang sampan
(lanchara). Aceh ninna manggadis bahat juhut, boras, angka bohal
sipanganon na asing, tuak tangkasan ni luat i. Adong muse do ninna lada,
nang pe ndang sadia bahat.
Di tingki i, harajaon Pedir marmusu dope ninna maradophon Aceh. Mansai
bernit do ninna parniahapan ni Pedir dibahen Aceh. Ndang sadia leleng
mandapothon tingki i, harajaon na bongak dope ninna Pedir, huhut maduma
sian partiga-tigaan. Bahat hian dope sian angka harajaon naung dihuasoi
Aceh tunduk tu Pedir, tarmasuk muse Aeilabu, Lide, dohot Pirada. Sanga
do ninna Pedir marhuaso di pintu ni Selat Malaka, margulut dohot Pasai.
Harajaon Pedir torus dope martahan sahat tu taon 1510. Huta sabunganna
masuk tar hira satonga liga (league manang tolu km) tu julu ni sunge.
Sahat tu tingki na manurat barita i (1513) bahat dope halak sileban sian
marmassam bangso mian di huta sabungan i. Nang pe dibagasan parmusuon
dohot Aceh, hinabongak dohot hinaduma ni Pedir tong dope disi ninna.
Naung otik ma ninna dua hopal sataon ro sian Cambay dohot Benggala tu
Pedir, sada hopal sian Benua Quelim (Negeri Keling), jala sada sian
Pegu. Disi dung marombus alogo laut, migor borhat muse ma ninna bahat
yung dohot parau, pola tar 20 bahatna, marisi boras tu Tranggono, Kedah,
dohot Barus.
Alai dung talu Malaka dibahen Portugis taon 1511, gabe gale nama
partiga-tigaan ni Pedir, tarlobi duna monding sultan nasida, Muzaffar
Shah. Adong dua anak tadinganna, alai metmet dope. Ala ni i margulut
jabatan dohot harajaon ma angka panguaso ni Pedir. Pedir nunga mamahe
hepeng. Hepeng metmet digoari ma ceitis, hepeng balga digoari muse ma
drama, sian mas. Sada hepeng Portugis (cruzado) marasam ma sia drama.
Dung Pedir, ima harajaon Pasai (na targoar songon Çamotora manang
Sumatra). Pasai tongon ma tutu pajogi bana tingki i (lagi naik daun),
ima jalo dung dihuasoi Portugis Malaka. Uju utara ni Pasai, ima harajaon
Pirada, jala tungkan daksina ima harajaon Batak (Bata).
Harajaon Pasai torus dope sahat tu topi tao uju pastima, ima Laut
Hindia. Saudagar sian desa na ualu, asing ni na sian purba, paturo do tu
Pasai, songon saudagar Rume [Bizantium?), Turki, Arab, Parsi, Gujarat,
Keling, Benggali, Melayu,Jawa, dohot Siam. Alai molo saudagar sian purba
tu Malaka do. Ala saudagar sian purba i angka parbarang na bahat ninna,
10 Pasai ndang tolap dope ninna mangalo Malaka. Bahatan pangisi ni
Pasai ninna ima pinompar sampuran ni Benggali/Koling dohot halak Pasai
asli.
Huta sabungan ni Pasai, ima na margoar Sumatra i, 20.000 halak pangisina
ninna, jadi nunga tardok balga. Raja Pasai nunga masuk Islam 60 taon
lelengna mandapothon taon 1513. Huaso ni raja nigantihonna, na marugamo
si pele begu dope, suda otik-otik digotili angka saudagar na marugamo
Islam. Dung ro Islam, mullop ma adat na imbaru: manang ise na barani boi
do mamunu raja, asal ma maragama Islam. Molo marhasil, gabe raja ma
ibana. Adat on ninna naro do sian Benggala, tingki i mangolu dope adat
na songon i di bona pasogit Benggala.
***
Uju daksina ni Pasai ma harajaon Batak (Bata). Uju daksina ni harajaon
Batak ma harajaon Aru. Raja ni Batak i ninna margoar ma Raja Tamiang
(Tomyam), ra mangihuthon (manang diihuthon) goar ni sada sunge disi na
margoar Tamiang, songon na hea dibaritahon halak Portugis naasing, ima
Castanheda. Raja Tamiang gabe hela ni Raja Aru do ninna tingki i.
Halak Portugis na sada nari muse, ima Pinto, mamaritahon ia raja ni
Batak i ima Raja Timur Raya goarna. Raja Tamiang manang Timur Raya on
nunga marugamo Islam, alai ninna sipata olo dope ibana margapgap di laut
(bajak laut). Sada sian hopal na hea digapgap raja on ima Flor de la
Mar (Bunga Laut). On ma sada sian opat hopal di bagasan armada na
niuluhon ni Gubernur Jenderal Portugis, Alfonso de Albuquerque sian
Malaka tu Goa. Tongon tanggal 1 Desember 1511, handas ma armada i uju
mandapothon Pasai. Torop do na mate, maluha, jala mago pangisi ni kapal
i, jala bahat muse dibuat arta sian i, alai anggo Albuquerque malua do.
Negeri Batak mangekspor boras, parbue, tuak, si tuak ni loba, lilin,
hapur barus, alai tarlobi ma miak lampu (pitch) dohot “rotan” (rotaã
didok pangisi ni luat i). Tontu ndang pola longang iba molo Raja Timur
Raya, raja ni Batak i, mamora jala maduma. Na begu muse do raja on
ninna, ai barani do ibana marporang mangalo harajaon Pasai, gariada tahe
mangalo harajaon ni simatuana, harajaon Aru. Alai, porang na jumotjot
ima maralohon angka pangisi ni luat na dinghan bagasan (pedalaman). Tar
songon i ma sada hatorangan na mansai arga taringot asal-mula ni halak
Batak. Aha lapatan ni hatorangan on tu parsoalanta na di ginjang i?
Situntun lomo ni roha manjalahi papaga na lomak
Molo pinareso peta, harajaon Batak on boi dohonon marhapeahan ma di
Langkat-Deli-Siak di topi purba ni Sumatra, tu Alas-Gayo-Simalungun di
tonga-tonga, jala boi do ra i torus tu Singkil-Barus di topi pastima ni
Sumatra. Molo songon i do tutu, ise ma na mian di humaliang ni Tao Toba?
Molo adong otik pe hasintongan di tarombo ni Batak Toba i, ba tar di
taon 1500-an ma nasida mulai mian disi, tingki ojak dope harajaon ni
Batak naginonggoman ni Raja Tomyam manang Timur Raya.
Mangihuthon hatorangan na di ginjang on, gabe tubu ma tutu
sungkun-sungkun bolon saonari, ise ma na mian donok ni Tao Toba i, jala
boasa nasida torus margoar Halak Batak sahat tu sadarion, hape Harajaon
Batak nangkin ndang adong be?
Nda tung angka nigonggoman ni Raja Tomyam (Timur Raya) nasida, manang
angka pangulima na so olo mengihut gabe Islam? Manang naung jumolo do
nasida maringan di humaliang ni Tao Toba ipe asa gabe Islam Harajaon
Batak, jala alani i las digotap ma parsaoran nasida dohot Harajaon Batak
i?
Angka tar songon on ma sungkun-sungkun na ingkon jumolo alusan, ipe asa
tolap hita mengoris-oris mata ni mual tu julu. Torang ma tutu olohonon
na so sungkup dope angka hatorangan ni sejarah laho mangalusi
sungkun-sungkun na songon on. Alai nang pe songon i, dohot hatorangan na
adong on, torang ma tutu saonari taantusi piga-piga parkaro.
Parjolo, [nunga olo ra] ndang sintong be pangantusionta na saleleng on
bahasa Toba ma asal-mula parserahan ni Halak Batak saluhut. Na sumintong
ra ima, martektuk-tektuk do ra rombongan ni Halak Batak na maporus sian
jonokhon ni Tamiang di tingki mangalului inganan na imbaru nasida di
humaliang ni Tao Toba, jadi ndang marasal sian Sianjur Mula-mula saluhut
ianggo Batak.
Ra, rombongan na mamillit donokhon ni Tao Toba gabe digoari ma Halak
Toba, songon i ma Simalungun, Pakpak, Karo, Silindung, Pardembanan,
Sipirok, Angkola, Mandailing, dln. Tontu sampur jala marsitopotan dope
ra nasida molo tarbahen, jala marhite i gabe tarpiaro nasida ma ra angka
adat nang marga habatahon nahinan songon nabinoan nasida sian luat
asal.
Alai, dung lam leleng, ala maol ni pardalanan, gabe ummura nama ra
piga-piga rombongan margaul dohot angka halak Batak na gabe Islam di
topi-topi ni laut i dohot angka halak sileban. Leleng lam leleng dung
songon i, gabe lam asing nama ra paradaton dohot panghataion nasida.
Paduahon, molo sinigat sian turiturian dohot tarombo i, jalo sian Debata
do ro ninna ianggo Si Raja Batak marhitehon Si Boru Deak Parujar.
Lapatan ni on ima, ndang diakui nasida be asal nasida sian luat
ginonggoman ni Raja Timur Raya. Gotap ma tutu partalian nasida, “bogas
ni patna na sora degeon, timus ni apina na sora idaon.” Antong molo
songon i, angka halak na ngilngil do huroha anggo angka Batak na
“imbaru” i, angka na barani manuntun lomo ni rohana. Situntun lomo ni
roha ma tutu anggo nasida, sijalahi papaga na lomak. Ndang sijalo na
masa sambing ra nasida, na malo padomu diri. Angka jolma si lului dalan
na imbaru do ra nasida jala sitotas nambur, na malo jala na bisuk
mangadopi hagogotan.
Asa lam torang hilalaon tibas na mardua on, tar pinatudos ma jolo
satongkin Halak Batak “naimbaru” on tu Halak Australia si Bontar Mata
(white Australians). Pinatudos i, ala tar bahat do na sarupa di sejarah
ni nasida. Rap angka halak na bali do nasida (Batak pabali diri,
Australia Putih dipabali). Rap mamutus partalian do nasida sian tano
asal. Batak mangasahon dolok dohot rura, Australia Putih mangasahon
laut, dolok, dohot rura. Halak Australia (putih) tarpaojak ma di 26
Januari 1788. Di ari i, dipatuat ma di topi tao di holbung ni Botany Bay
(New South Wales), Australia, 548 baoa dohot 188 borua. Ima Halak
Australia parjolo, saluhut nasida na dipabali do sian Inggris/Irlandia
songon halak hurungan (convicts). Mansai ambal do antong nasida on sian
parranto Eropa parjolo tu Amerika, na bahatan angka na pantun jala
parugamo (pilgrims).
Manghorhon do tutu sejarah nasida i tu partondion ni Halak Australia
sahat tu sadari on. Songon sinurat ni sahalak Australia (Rob Goodfellow,
Australia in Ten Easy Steps), tung mansai asing do Halak Australia sian
bahatan halak di portibi on. Molo bahatan halak mamestahon ari
hamonangan, ari hasangapon, dohot hinajogi ni angka ulubalang, Halak
Australia mamestahon ari na sabalikna, ari hataluan. Di ari 26 Januari
i, minum tuak tangkasan (grog) ma tutu angka Halak Australia huhut
manjou-jouhon goar ni Ned Kelly, sahalak Australia parjolo sian
Irlandia, sahalak parmise na satonga senu, marpahean kaleng na hirtaon
jala mamodili halak laho paojakhon Republik Victoria. Di ari 27 April,
mabuk-mabuhan do Halak Australia huhut marungkor modom sahat tu tonga
ari laho mamestahon hinatalu ni sordadu nasida di parporangan Gallipoli.
Jempek hata dohonon, partondion ni Halak Australia, “Aussie Battler”,
ima haporseaon nasida bahasa ngilngil mula ulaon ido na ummarga jala na
sumangap sian na marhasil mula ulaon. Mencoba jauh lebih berharga
daripada berhasil. “Trying” is afforded more support and sympathy than
“succeeding”. Halak na “gagal” jala gabe “gale” ala ni na torus marjuang
mangalo na gogo, ido jolma na sangap jala na marsahala, ndang raja,
manang na monang, manang na mora. To struggle establishes a “Battler’s”
credentials. To fail heroically proves it.
Patoluhon, molo botul do Halak Batak (Toba) na mian di humaliang ni Tao
Toba i na jolo, ima angka halak na manadinghon Harajaon Batak
nigonggoman ni Raja Tomyam, holan naeng patorushon dohot padimun-dimun
“habatahon” nasida, tontu sude i tarida do ra di partondion, uhum, dohot
adat hasomalan nasida. Antong tar songon dia ma ulaning partondion
nasida i?
Parhatian si bola timbang, parninggala si bola tali
Songon naung sinunggulan di ginjang, nunga sungkup bahat anggo
pangarimangion ni sarjana taringot tu adat, uhum, dohot partondion ni
Halak Batak (Toba). Alai nang pe songon i, ndang adong dope sian nasida
na mangujihon i tu mula mian ni Halak Batak di humaliang ni Tao Toba.
Saonari, dung tabaranihon mangado rumang ni mula mian i, ra ndang maol
be padomuonta i tu angka naung taboto taringot adat, uhum, dohot
partondion ni Halak Batak (Toba).
Molo tinimbang sian goar “Batak” nahinonghop nasida, gabe mura do adoon
bahasa nadipiaro nasida do anggo adat, uhum, dohot partondion na
pinungka ni ompu nasida tagan so gabe Islam dope harajaon Tomyam. Songon
naung nirimangan ni na malo, Dalihan Na Tolu, Tondi-Sahala, dohot
Debata Na Tolu, tar i ma ra anggo rimpunan ni adat, uhum, dohot
haporseaon manang partondion nasida i.
Taado ma satongkin panghilalaan ni halak na manuntun lomo dohot
manjalahi papaga na lomak, na maninggalhon hinabeteng ni raja nasida,
songon naniahap ni Halak Batak. Tontu ndang olo be nasida mangunsande tu
huaso ni raja na tinadinghon ni nasida i. Atik adong sian nasida
marhagiot gabe raja, tontu tagamonna do na ingkon aloon ni donganna na
maporus i do hagiot i. Tontu ndang olo be nasida marbernit songon tingki
ni Raja Tomyam. Alai beha ma nasida boi mangolu rap molo ndang adong na
mangarajai? Alusna, molo ndang adong raja, ba ingkon adong ma patik
namangatur asa tarbahen mangolu songon sada rombongan, sada masyarakat,
sada bangso.
Beha ma boi adong patik alai ndang adong sada raja na sangap, na
marsahala, na marhuaso? Sungkun-sungkun na borat on dialusi Halak Batak
“na imbaru” i ma tutu. Alusna, ingkon adong do patik na uli na sora
mose, songon prinsip moral bersama. Tarida do i tangkas di tonggo-tonggo
ni Parbaringin, ima naginoar songon patik. Didok: Parhatian si bola
timbang, parninggala si bola tali; pamuro so marumbalang, parmahan so
marbotahi.
Ia nidok ni tonggo-tonggo huhut na gabe patik on, ingkon boi ma nian
ganup halak Batak songon hatian na sora teleng, na satimbang. Ingkon boi
tigor roha nasida songon ninggala na mamola tali. Ingkon boi dimpos eme
sian amporik di juma agia pe ndang marumbalang, jala dimpos dorbia di
jampalan agia pe ndang marbotahi. Lapatanna, dippos ngolu ndang ala ni
huaso harajaon (umbalang, botahi), alai ala ni patik (sahala) sambing.
Jadi tondi (sahala ima hagogoon ni tondi na tarida) hangoluon ni Batak
ima: Adil, Tigor, dohot Elek. Sian partondion nasongon ima mullop angka
sahala, ima hagogoon dohot huaso laho manjalahi parngoluon na dumenggan
di ganup-ganup bidang.
Patik on, tondi on, mansai tangkas tarida do di Dalihan Na Tolu. Adil
(manat) maradophon dongan tubu, tigor (somba) maradophon hula-hula, jala
elek maradophon gelleng. Ala ndang adong be sahalak na gabe raja, na
sangap, na marsahala, torus manorus, ingkon sude nama ris gabe na sangap
dohot na marsahala. Asa boi songon i, pambahenan nama andosan ni sangap
dohot sahala i, ndang be nasib, ndang be tohonan (goar, arta, jabatan,
pangkat). Asa tarida angka i di hangoluon siapari, tubu ma aturan adat
Dalihan Na Tolu, ima na marganti-ganti ganup Halak Batak gabe dongan
tubu, hulahula, manang gelleng, asa marganti-ganti jala ris dapotan
sahala.
Ido ra alana umbahen tubu umpasa, sisoli-soli do adat, siadapari gogo.
Jadi, prinsip Dalihan Na Tolu ima “marganti”, ndang “lean ahu asa hulean
ho” (quid pro quo) songon na somal taantusi nuaeng on. Nda tung mansai
uli jala bagas situtu do partondion, uhum, dohot adat ni Batak molo
songon i?
Molo songon na maol ditangkup hita hinauli dohot hinabagas na i, patudos
hita ma i satongkin dohot rimpunan partondion ni Jawa, misalna. Didok
umpasa ni Jawa, ngluruk tanpa bala, ngalahake tanpa ngasorake (mamorang
so marporangan, manaluhon so paleahon). Aut sura dibege Halak Batak na
jolo i, ra dohonon nasida ma, “bah, dumenggan do unang mamorangi, agia
pe so marporangan; dumenggan do unang manaluhon, agia pe ndang
paleahon”. Lebih baik jangan menyerang kendati tanpa bala tentara; lebih
baik jangan mengalahkan, kendati tanpa menghina.
Sun uli partondion i gabe ndang tarulahon di hangoluon siapari? Ima da
tutu, ninna godangan sian hita nuaeng. Alai sasintongna, ima partondion
na mangolu di bagasan pambaenan ni sude Singamangaraja. Sahala
harajaonna ojak nang pe ndang adong porangan, ndang adong naposona, jala
ndang dipapungu balasting. Tingki loja Singamangaraja XII di harangan
ni Dairi dilelei Bolanda, marulahulak didok, “ndang ala utang ni
daompung, utang ni damang, manang utanghu sandiri, umbahen hutaon na
bernit on, holan ala ni tondi dohot sahala sian Mulajadi Na Bolon i do.”
(Jaha buku sinurat ni Amanta Prof. Dr. W.B. Sidjabat, Ahu Si
Singamangaraja, Penerbit Sinar Harapan, 1983).
Ro huaso asing: mali tondi?
Partondion songon na pinatorang di ginjang i, lam maruba ma ra angka i
dung lam leleng, tarlobi dung masuk angha huaso ni halak sileban. Sian
taon 1500-an tu 1820-an, tagan so masuk dope huaso ni bangso Eropa
manjama Halak Batak, boi dohonon ndang bahat na boi taboto taringot
parngoluon nasida. Alai nang pe songon i adong do barita sian zendeling
Inggris, ima R. Burton dohot N. Ward, taon 1824, na sahat tu Rura
Silindung. Barita i disurathon di “Report of a Journey into the Batak
Country in the Interior of Sumatra in the year 1824” di bagasan buku,
Transactions of the Royal Asiatic Society, I, 1827. Barita nasida i
mandok: mansai bahat do pangisi ni rura i, jala niida lehet do
parngoluon nasida. Ndang hurang sian 5.000 halak manomu-nomu nasida,
sude marpangalaho na lambok jala tota (with kindness and respect).
Niarumas tutu sian hatorangan on, boi do denggan jala maduma ngolu ni
Halak Batak di humaliang ni Tao Toba i, agia pe ndang adong sada raja na
marsangap dohot na marhuaso manggonggomi dohot maninga (nearly
stateless) nasida. On diolohon angka sarjana na mamareso Batak do,
songon na nidok ni Lance Castles di bagasan disertasi nasida, “The
Political Life of a Sumatran Residency: Tapanuli, 1915-1940”. Disertasi
on disurat taon 1972, na mamareso panghorhon ni panjajahan tu parngoluon
ni Halak Batak.
Haru pe songon i, ngolu na maduma alai ndang adong sada harajaon na
manggonggomi dohot maninga, sanga do huroha manghorhon teal dohot
ginjang ni roha tu Halak Batak. Gabe dirimpu ganup Halak Batak ma raja
diri nasida. Gabe ndang ditanda nasida be ragam-ragam ni huaso na adong
di portibi on. Dirimpu nasida ma langit ni Batak i langit na tumimbo, ai
so adong tudos-tudos, ndang songon naniahap ni Halak Aceh, manang
Melayu, manang Minangkabau.
Sasude angka partondion na jeges nangkin, sursar ma ra ndang sadia
leleng dung haroro ni R. Burton dohot N. Ward. Marmula ma i tingki
porangan ni Padri mamuhar Mandailing, tar hira 1824. Raja Gadombang sian
Mandaliling Godang mangido tolong tu Bolanda mangalo Padri. Masa ma
porang saleleng 1830-an. Ditaluhon Bolanda ma Padri di Padang Bolak
(Tuanku Tambuse) taon 1838. Sian tingki i gabe lam hot ma huaso ni
Bolanda di Tano Batak (1843).
Niarumas, migor songon na mali tondi ma huroha Halak Batak mangadopi
angka na masa i. Naung gabe raja par langit natumimbo songon i leleng,
gabe si talu-talu nasida. Alai, ndang tarjalo Halak Batak na di daksina i
huroha gabe si talu-talu. Antong beha nama akal asa unang si talu-talu?
Alusna ima ra na gabe jea bolon parjolo na manoro tondi ni Halak Batak.
Didok nasida ma ra, ba pinadomu ma diri da dohot angka na monang. Alani
i gabe rap ma nasida dohot pamuhar i mamorangi sisolhot nasida angka
Halak Batak na di utara, sahat tu Bakkara, ro di na mamunu
Singamangaraja X.
Ndang holan i tahe. Bahat sian Batak daksina i lam maila gabe Batak,
tarlumobi ma i na sian Mandailing. Didok nasida ma pinompar ni Iskandar
Zulkarnaen do nasida, ndang be Si Raja Batak. Adat pe ndang be dipahe,
jala on ditolopi Bolanda do. Sahat ro di na mandapothon hamerdekaan,
jotjot do tarjadi parbadaan dohot angka Batak na sian
Angkola-Sipirok-Padang Bolak maralohon na sian Mandailing, songon
parkaro di Sunge Mati di Medan on taon 1922. Halak Mandailing maminsang
Halak Batak Angkola-Sipirok-Padang Bolak mananom na mate nasida di
Sungai Mati, ala nunga asing ninna Mandailing sian nasida. Ndang Batak
be ninna anggo na marasal sian Mandailing.
Di Tano Batak utara pe, masuk ma Zending Barmen, Jerman, tar hira 1864,
nasininga ni Nommensen. Di Huta Dame, di sada rura (rawa) di Silindung
gabe Kristen ma piga-piga Halak Batak, alai bahatan dope ninna bohas ni
parhatobanon. Diajari Nommensen ma nasida haiason (higiene), songon
mangarobus aek (ai jalo minum aek mual na so pola dirobus do anggo Halak
Batak na jolo), manantapi pahean (maradu martusa do pahean ni Halak
Batak na jolo ai so hea ditantapi), manumpan kakus (ai bebas merdeka do
najolo Halak Batak ianggo misang dohot miting). Ala ni i, sai hipas ma
tutu ruas ni Nommensen tagan patumate ganup ari bahat halak di Silindung
ala ni muntah-berak hinorhon bumi hangus ni Padri.
Marnida i, longang ma tutu saluhut Halak Batak di Silindung, porsea ma
nasida bahasa Debata na Sumurung, Debata na Tutu ma ianggo sinomba ni
Nommensen. Gabe marsiadu ma antong raja-raja Silindung gabe Kristen,
songon Raja Jakobus Lumban Tobing dohot Raja Pontas Lumban Tobing. Lam
porsea ma nasida tutu bahasa sipeop sahala harajaon do angka zendeling
i.
Songon i balga tutu haporseaon na songon on di godangan Halak Batak
Kristen, asa gabe lam dao ma tutu pangantusion nasida sian partondion
nasida na parjolo i. Angka on torang do diahuhon sada anak ni Batak
(Toba) sandiri, songon Andar Lumban Tobing (Das Ambt in der
Batak-Kirche). Didok ibana, sahala ni zendeling i lam mansai bolon dung
marborngin Gubernur Sumatra, Arriens, di jabu ni Nommensen, taon 1868 .
Lam bahat ma na gabe Kristen, alai huroha sangsi do Nommensen tu pita ni
hakristenon nasida i, asa gabe dipinsang ma mangulahon sakramen ni
Batak, songon ari onan na opat, mamalu gondang, pesta bius, mangase
taon, dohot angka adat na asing tahe.
Angka naginoaran parpudion, ima natatanda songon sakramen ni Halak
Batak. Marhite angka i do tolhas partondion dohot pangantusion ni
sijolo-jolo tubu tu angka pinompar nasida. Dung dipinsang Halak Batak
Kristen mangulahon i, songon Halak Batak Islam di daksina, tontu lam
gale ma partondion ni ompu nasida molo pinatudos tu togu ni partondion
nasida tagan maporus nasida sian Harajaan Batak naginonggoman ni Raja
Tomyam tu humaliang ni Tao Toba tar hira 1500-an.
Jempek hata dohonon, di daksina nang di utara, Halak Batak gabe gamang
marnida angka na baru masa, gariada tahe gabe mago angka haporseaon na
pinungka ni parjolo. Ndang malobihu ra molo nidok, Halak Batak i pola
mali tondi.
Lam mago ma tutu partondion na jeges i, dung lam bahat angka huaso
portibi dipatandahon Bolanda tu Halak Batak. Sian taon 1890, dipaojak
Bolanda ma afdeeling (kabupaten) na imbaru di Tano Batak utara. Naeng
dipaojak muse ma huaso partoru di pamarentaan ni Bolanda, alai na gabe
partimbo di huaso na tinanda ni Halak Batak dung maporus nasida sian
Raja Tomyam. Ai tingki i, holan si pungka huta do raja na tumimbo
ditanda Halak Batak na di humaliang ni Tao Toba. Jadi, ingkon raja huta i
ma nian na gabe raja na imbaru di toru ni Bolanda molo mangihuthon
partording ni huaso Batak. Alai, songon i bahat raja huta ninna, pola
8.000 godangna, songon na niondolhon ni Lance Castles mangihuthon barita
ni Residen Tapanuli, V.E. Korn (1938).
Molo songon i bahatna, tontu ndang tarsinga Bolanda be antong saluhutna
i. Ima alana, tarpaksa ma Bolanda papungu piga-piga huta gabe sada
hundulan, jala angka raja huta di hundulan ima mamillit sada sian nasida
gabe Raja Ihutan. Ndang sadia leleng dunghon i, punguan ni huta na
margoar hundulan i diuba ma gabe hampung dohot negeri. Huasa disi pe
diganti ma gabe hapala hampung manang hapala negeri. Hinorhon ni i,
porang ma tutu angka raja huta, ai sasude do hisapan gabe raja. Asa tung
moru nian saotik guntur ni angka na gulut di raja Ihutan i, ro ma
Bolanda, dibahen ma gabe raja pandua angka raja huta na gumogo marsoara
dohot na ngumilngil mangalo. Alai nang pe songon i, tong nama ndang
adong be dame di Tano Batak, ala torus do marguluti angka raja huta i
sahat tu pinompar nasida. Dohot i lam gale ma partondion ni Dalihan Na
Tolu.
Mirdong Bolanda manangani parkaro na songon i. Dung i dipaojak ma muse
tohonan na ummetmet, songon hapala rodi. Marsiadu muse do Halak Batak
mangido gabe hapala rodi. Pangurus ni gareja pe ndang olo hatinggalan.
Dipangido nasida ma asa gabe tohonan pamarentaan hasintuaon i. Dioloi
Bolanda. Ala ni angka parkaro na songon i, gabe malo ma ninna Halak
Batak (Toba) manggorahon, ada haberatan, songon mura ni na marhosa
nasida. Marpurun-purun ma ninna surat rekkes (rekwest di hata Bolanda),
pola ninna songon timbo ni dolok-dolok ala ni bahatna. Mangihuthon
barita ni Korn taon 1938, songon nanikutip ni Castles, tingki naeng
paojak kepala negeri Pohan Hasundutan, masuk ma ninna 450 halaman surat
rekes sian dewan adat, dohot piga-piga meter ganjang ni tarombo laho
mampartahanhon calon nasida. Di Panggabean-Sitompul, ingkon diurus 71
calon kepala negeri, 57 rekes pangidoan, 10 meter tarombo, dohot 128
halaman catatan, martimbun di kantor gupernemen di Tarutung.
Di Toba taon 1917, luat na sun rundut mangihuthon kontrolir Scheffer,
saotikna ma ninna 60 rekes sabulan, jala adong dope 745 parkaro na so
diputus. Ganup ari Jumat dilean kontrolir do ninna tingkina laho mambege
pangaluan, alai holan saotik do na boi ditangani.
Ndang pola longang be iba molo Bolanda mandok, sahit naumporsa di Halak
Batak ima sahit gatal parkaro (perkaraziekte), gila sangap manang gila
hormat (eigenwaan), jala mauas harajaon (haradjaonzucht). Alai apala na
mansai borat, ima bahasa sasudena i ninna ala ni partondion ni Halak
Batak namarandoshon sahala, asa tubu ma ninna Sahala Harajaon, Sahala
Hasangapon, Sahala Hamoraon. Gabe dosa ma sahala di Halak Batak
mangihuthon pangantusion ni Bolanda dohot angka sarjana sian Barat muse.
Jadi, lobi-hurang 100 taon penjajahan marhasil ma tutu manegai saluhut
angka na denggan di partondion ni Halak Batak. Pola sanga sarjana ni
asing, songon Lance Castles palobihu mangarimpu bahasa sude na denggan
niula ni Batak ndang situtu i tubu sian tondi na pir, alai sian uas tu
sahala hasangapon dohot sahala harajaon do. Ido ninna ibana singhan
mabarbar ni sasude namasa di halak Batak rasi rasa sadari on. Gabe ro
Vergouwen mandok, agia di angka parkaro na metmet pe, tong do halak
Batak margulut ninna, ima asa didok “gulut di imput”.
Alai molo tigor iba maningkori partondion i tu julu, tarida ma tutu na
so songon i sasintongna tingki di mulana paojak inganan Halak Batak di
humaliang ni Tao Toba. Anggo sasintongna, manang ise na barani songon
angka ompunta na parjolo, munsat tu humaliang ni Tao Toba, maninggalhon
harajaan dohot hasangapon ni bangsona di jae ni Aek Sitamiang an, tontu
ingkon do malo jala bisuk (cerdas dan kreatif) nasida pasaehon angka
gora nasida.
Manotas dalan tu Abad XXI
Jadi taulahi ma mangandoshon: di mula na, boi dohonon, sintuntun lomo ni
roha do anggo angka ompunta parjolo, na manadinghon hajogion ni
Harajaon Batak di topi ni Selat Malaka, na mamungka parngoluon di
humaliang Tao Toba. Sijalahi papaga na lomak do nasida, ndang ripe
sijalo na masa, ndang na malo padomu diri tu na majemur. Angka jolma si
lului dalan na imbaru do nasida jala sitotas nambur, na malo jala na
bisuk (kreatif) mangadopi hagogotan.
Alai, di bagasan pardalanion ni sejarah, mago ma angka tibas ondeng,
jala lupa ma pinompar ni Batak i tu partondion ni ompuna, ala sai songon
na mali tondi nama nasida nuaeng on. Sai digulut nasida ma angka imput,
songon pangulahonon ni adat i, songon angka sahala harajaon, sahala
hasangapon, dohot sahala hamoraon (jabatan, pangkat, nama, harta)
Aha ma lapatan ni i? Gabe sala ma hape dapotan jabatan, pangkat, nama,
harta? Ndang sala, alai gabe balik angka na denggan i di partondion ni
Halak Batak (Toba) dung masuk huaso ni panjajah. Dung penjajahan i, molo
di halak Batak, gabe Islam manang Kristen jotjotan do ndang ala ni na
porsea manang na laho mangalului partondion na imbaru, alai laho mangain
sahala harajaon, sahala hasangapon, dohot sahala hamoraon do.
Molo marsikola halak Batak jotjotan do ndang ala ni na mauas
parbinotoan, alai ala naeng mangain sahala harajaon, sahala hasangapon,
dohot sahala hamoraon do. Gabe pegawai negeri halak Batak jotjotan ndang
ala ni naeng paojakhon paningaon na lehet, alai ala naeng mangain
sahala harajaon, sahala hasangapon, dohot sahala hamoraon do.
Dos ma rumang ni halak Batak nuaeng on songon petenis na mauas situtu tu gelar juara, asa tingki martanding ibana sai tu scoreboard do
matana. Beha ma boi monang petenis na songon i, agia pe mauas situtu
ibana gabe juara? Ingkon gabe sitalu-talu do upa ni jolma na songon i ro
di saleleng ni leleng na.
Antong molo songon i, beha nama hita, tu dia ma tondongonta, tarlobi
angka pinomparta, pinompar ni Halak Batak tu joloan on? Molo tinimbang
do partondion songon napinatorang ondeng, sai hira holan sada nama
alusna. Ala nunga saep hita gabe sitotas nambur, ingkon nama hita torus
gabe sitotas nambur tu joloan on. Adong tolu tibas na ingkon torus
padimun-dimunon ni halak si totas nambur asa bolas mangolu jeges.
Parjolo, ditopot be gume na. Gume ima talenta. Jadi dikembangkan bakat
pribadi gabe kemampuan na tutu. Unang diula sada ulaon hape asing
tinembakna, songon gabe kepala hampung holan asa marhuaso, songon
marsingkola holan asa mamora, manang songon gabe ulama manang pandita
asa sangap. Kasarna, molo na bandit do bakatmu, gabe bandit tangkasan ma
ho.
Paduahon, unang mabiar manjalo na ro, agia pe hansit, agia pe borat.
Unang mabiar, lapatanna ingkon maretong denggan (calculated risk). Ndang
adong parkaro na so sondot, alai tutu ingkon karejo karas do hita
mangantusi parkaro i, dohot mangalului dalan pasaehonsa.
Patoluhon, marbahul-bahul na bolon alias berjiwa terbuka, berbelas
kasih. Holan halak na tarbuka do na tolap kreatif, tabiat pokok ni si
totas nambur. Marugamo pe tarbuka, margaul pe tarbuka, marpikir pe
tarbuka.
Beha ma bahenon manuan dohot pabalga angka on di diri ni pinomparta?
Parjolo, tapabenget ma mangaranapi saluhut partondion ni angka ompunta.
Lapatan ni i, ingkon karejo karas hita mambuka sejarah ni Batak.
Paduahon, unok ni partondionta, ima Patik Naopat: Parhatian si bola
timbang, parninggala si bola tali; pamuro so marumbalang, parmahan so
marbotahi. Unok ni uhum dohot adatta ima Dalihan Na Tolu: somba
marhula-hula, manat mardongan tubu, elek marboru. Patik Naopat on dohot
Dalihan Na Tolu on do na so boi morot, na so boi muba, molo naeng
denggan mangolu ni Halak Batak, ai nunga i gabe dasor ni parngoluonta
ratusan taon na salpu.
Angka naasing i, holan sibuk dohot bungabunga do i, na tau muba na tau mumpat. Alani i, ringgas, malo, jala bisuk (kreatif) ma hita padomuhon i tu angka na masa nuaeng dohot na naeng ro. Patoluhon, saluhut portibi on nama jampalan na bidang dohot papaga na lomak di hita. Tatadinghon ma bugang dohot baro na hinorhon ni panjajahan. Tajalahi ma saluhut angka na patut di hangoluon nanaeng ro, songon pamingkirion, parbinotoan, habisuhon, dohot ugari (teknologi). Ingkon gabe na jeges do hita di ganup-ganup bidang na tapillit di ngolunta, ndang gabe na marsada (nomor wahid), alai gabe na jeges di bidang naung tapillit. Kasarna, niulahan sahali nari, molo tung gabe bandit pe, ba bandit tangkasan ma ho, na malo jala na bisuk!
Angka naasing i, holan sibuk dohot bungabunga do i, na tau muba na tau mumpat. Alani i, ringgas, malo, jala bisuk (kreatif) ma hita padomuhon i tu angka na masa nuaeng dohot na naeng ro. Patoluhon, saluhut portibi on nama jampalan na bidang dohot papaga na lomak di hita. Tatadinghon ma bugang dohot baro na hinorhon ni panjajahan. Tajalahi ma saluhut angka na patut di hangoluon nanaeng ro, songon pamingkirion, parbinotoan, habisuhon, dohot ugari (teknologi). Ingkon gabe na jeges do hita di ganup-ganup bidang na tapillit di ngolunta, ndang gabe na marsada (nomor wahid), alai gabe na jeges di bidang naung tapillit. Kasarna, niulahan sahali nari, molo tung gabe bandit pe, ba bandit tangkasan ma ho, na malo jala na bisuk!
****
Aek na litok tingkoran tu julu
Halak Batak Toba sandiri porsea, adong do uhum di ginjang ni adat, jala
adong do haporseaon, partondion, manang falsafah di ginjang ni uhum.
Haporsean i jotjot diandoshon, songon nabinahen ni amanta Panggading,
Raja Pandua ni Sisoding (Simamora) tu J.C. Vergouwen (The Social
Organization and the Customary Laws of the Toba Batak of Northern
Sumatra) 65 taon na salpu. Disi didok, “Ditompa Debata jolma mangarajai
uhum. Ditompa Debata uhum mangarajai adat”. Mangihuthon i, di atas ni
adat adong do uhum, jala di atas ni uhum adong haporseaon ni jolma
manang falsafah ni halak Batak Toba. Songon i ma partording ni
“nilai-nilai luhur” dohot adat.
Marratus taon tagan so adong dope ilmu kebudayaan, antropologi, ompunta
sijolo-jolo tubu nunga mangantusi, molo rundut hori bahenon tu tapean,
molo litok aek tingkoran tu julu. Molo rundut adat tontu tingkoran ma tu
uhum dohot tu haporseaon, partondion, manang falsafah i. Mangihuthon
Vergouwen, na mamareso dohot bagas uhum ni halak hita, ia uhum bolon di
Batak Toba ima “angka adat na pinungka dohot sahala ni omputa si
jolojolo tubu”. Angka ima tutu “namartagan sopiltihon, maransimun
sobolaon; adat na pinungka ni ompunta tongka pauba-ubaon”. Jadi, nangpe
ndang tarpareso dope hamumullop dohot parmagodang ni angka adat na
pinungka i, tangkas do sahat tu hita na umpudi anggo angka umpasa
namameop lapatan ni uhum i.
Holan i tutu, mura mandok, alai ndang mura ianggo maningkori uhum di
bagasan angka umpasa i. Mansai bahat angka umpasa i, alai bahat muse do
angka na so tarpadomu. Nang pe uhum pinungka ni ompunta i tongka ninna
paubaon, halak Batak Toba rade do hape manjalo angka parubaan
mangihuthon luat. Ai adong do umpasa na mandok, “muba tano, muba
duhutna; muba luat, muba uhumna.” Didok muse, “disi tano niinganhon;
disi solup pinarsuhathon.” Jadi, halulumbang mamahe uhum mangihuthon
angka rumang ni inganan, parpunguan, dohot horja, mambaen gabe maol tutu
maningkori adatta i tu julu, tu uhum, lan muse ma tu partondion.
Tar songon i muse do rumang ni haporseaon, partondion ni halak Batak
Toba, haporseaon manang falsafah na mangarajai uhum nangkiningan i.
Damun dohonon alai ala marragam, ndang binoto manontuhon dia ma
haporseaon manang falsafah sabungan ni uhum i. Aut sura sinungkun
saonari on, dia ma na dihaporseai halak Batak Toba sian nahinan, liat
portibi on (the universe) ditompa (Debata) manang ndang ditompa?
Alusna torang do tutu, ima ditompa (Debata). Alai molo sinungkun, dung
ditompa (Debata) liat portibi on (the universe), tong do pe ingkon
targantung tu na manompa i saluhut angka na masa di liat portibi i,
manang targantung tu jolma i nama? Ra nunga mulai ndang torang be
alusna.
Molo naeng paresoon alus na sintong mangihuthon turi-turian ni Batak
Toba taringot panompaan ni liat portibi on, tubu ma muse hinamaol, ala
marragamragam do hape turi-turian i sian luat tu luat. Nunga bahat
sarjana na mangarimangi parsoalan on, alai nasida pe ndang hea dope
sahat tu sabungan ni hata.
Adong dua halak Zendeling Jerman na margoar A.W. Ködding dohot Johanes
Warneck. Nasida mandok, Debata ni Batak Toba, Mula Jadi Na Bolon, ima
sitompa liat portibi on, alai di banua ginjangan do i maringan
(transcendent). Godangan na masa di liat portibi on ndang gabe urusanna
be, alai urusan ni jolma (tondi, sahala) nama, dohot urusan ni angka
begu (sumangot). Mangihuthon nasida, molo songon i, tontu ndang porlu be
bahat angka sakramen di parugamaon ni Batak Toba di nahinan, ima songon
mangase taon, pesta bius, dln. Unang lupa hita, haporseaon na songon on
tar horis do tu haporseaon ni Kristen Protestan.
Dungi ro ma Prof. Dr. Philip O. Lumban Tobing. Songon raja ni Banua
Ginjang, ninna, Mulajadi Na Bolon gabe Tuan Bubi Na Bolon, songon raja
ni Banua Tonga gabe Sialon Na Bolon, jala songon raja ni Banua Toru gabe
Pane Na Bolon. Ibana do sitompa tano dohot langit, alai ndang
mandao-dao ibana di Banua Ginjang an. Torus do Ibana sampur tu
hangoluonta siapari. Saluhut na masa di portibi on ala ni Ibana do, jala
angka uhum dohot adat na niulahon ni jolma pe, gabe ima songon Mulajadi
Na Bolon na tarida (immanent).
Sada nari pandapot ro sian Waldemar Stöhr dohot Uskup B. Sinaga. Ya, di
Banua Ginjang, ya di Portibi on. Ya, manompa portibi on, ya muse torus
marpambahenan di portibi on. Debata Mula Jadi Na Bolon ni halak Toba
gabe sada hasadaan do, na di banua ginjang dohot na di portibi on
(well-balanced whole of God’s transcendence and immanence). Molo songon i
do rumang ni parsoalanna, ba gabe tar songon na marragam ma tutu julu
ni adatta i. Antong molo marragam do, beha nama bahenon maningkori aek
na litok i tu julu? Aha nama na boi adoon ni roha songon na gabe
haporseaon sabungan ni halak Batak Toba, falsafah na mangalehon lapatan
tu uhum dohot adat na niulahon nasida?
Alusna, sahali nari nang pe samar-samar, adong do dilehon Amanta Bonar
Victor Napitupulu. Di bona ni sinurat nasida didok, “Apabila kita hendak
membicarakan masa yang akan datang yaitu Adat Batak dalam era
globalisasi, perlu dipelajari terbelih dahulu bagaimana lahirnya Adat
Batak itu dahulu kala”. Boi dohonon, naniusulhon ni Amanta Bonar Victor
Napitupulu i, ima mamahe sejarah songon ugari paningkorion tu julu, laho
mangantusi aha do ulaning haporseaon sabungan di halak Toba.
Sude do hita mamoto, sejarah ima saluhut angka na hea masa jala na
marpanghorhon (berdampak) tu hangoluon ni sasahalak manang sapunguan.
Asa tumangkas, “marpanghorhon” lapatanna angka na paojak manang manguba
hasomalan, adat, uhum, dohot haporseaon. Tontu bahat do angka namasa na
songon i diahap halak Batak (Toba), alai tapillit ma sada dua na umbalga
songon parhohas laho mangalusi sungun-sungkunta na di ginjang nangkin.
Parjolo, ima taringot tu asal-mula ni halak Batak (Toba) mian di Tano
Batak (tar hira 1500-an). Na paduahon, ima di na masuk huasa sian luar
manontuhon parngoluon di Tano Batak (1822-1945). Patoluhon tar hira 50
taon mardeka (1945-1997).
Sian tolu na masa on, arop roha na tau dapot annon antusan rumang ni
haporseaon sabungan ni halak Toba i. Molo sintong do tutu bahasa na
balga do na masa on di parngoluon ni halak Toba, ba tolu namasa on ma ra
na boi goaran songon nidok ni umpasa, molo balga aekna, balga do nang
dengkena, molo balga gorana balga do nang panghorhonna.
Dipetik seluruhnya dari makalah:
BATAK TOBA:
TARBAHENSA DO ULANING MANOTAS DALAN TU ABAD XXI?
Sinurat ni Parakitri Tahi Simbolon
Tu Seminar Adat Batak Toba 4-5 Oktober 1997
Wisma Taman Sari Indah
Jl. Kapten Muslim No.94 MedanRewrite from : http://sopopanisioan.blogspot.com